Autorzy: Tomasz Banasiewicz, Mateusz Biczysko

 

W dzisiejszych czasach w medycynie obserwujemy intensywny rozwój diagnostyki
chorób dotykających ludzi w ich życiu. Obecnie badania endoskopowe stają się
coraz powszechniejsze i lepiej tolerowane przez pacjentów, dając jednocześnie
nieocenione informacje o procesach zachodzących we wnętrzu naszego ciała nie
naruszając jego integralności.

Przykładami takich procedur są gastroskopia służąca do oceny górnego odcinka
przewodu pokarmowego, oraz kolonoskopia wraz z różnymi jej wariantami
(sigmoidoskopia, rektoskopia) pozwalająca na badanie jelita grubego.

Badanie gastroskopowe było stosowane już od XIX wieku. Pierwsi pacjenci
oceniani byli za pomocą przyrządu, na który składała się sztywna metalowa rura
ze źródłem światła na jej końcu. Jak łatwo się domyśleć procedura ta była
wybitnie nieprzyjemna dla pacjenta oraz wiązała się z dużym ryzykiem powikłań,
takich jak perforacja gardła. Dopiero w latach 50-tych XX wieku wynaleziono
stosowane obecnie giętkie endoskopy. Jako przekaźniki światła i obrazu
zastosowano w nich światłowody, które dzięki swym plastycznym właściwościom
umożliwiają dostosowywanie się wygięcia fiberoskopu do krzywizn występujących
w naszym przewodzie pokarmowym. Ocena błon śluzowych odbywa się na podstawie
cyfrowego obrazu, wyświetlanego na ekranie, który ogląda lekarz wykonujący
badanie. Endoskopy posiadają również kanały, jeden służący do odsysania treści
pokarmowej (oczyszczania pola objętego badaniem), drugi pozwalający na
rozdmuchiwanie poszczególnych odcinków przewodu pokarmowego powietrzem, oraz
trzeci do którego można wprowadzać kleszcze bądź pętlę dające możliwość
pobierania wycinków ze zmian oraz koagulacji krwawiących miejsc.

Gastroskopia staje się coraz szerzej dostępna dla pacjentów. Objawy takie jak:
ból w górnej części jamy brzusznej, nudności i wymioty (zwłaszcza z domieszką
krwi), trudności w połykaniu, uczucie pieczenia za mostkiem, cofania się
pokarmu, czy znaczna utrata masy ciała w krótkim odstępie czasu powinny
skłonić nas do poddania się badaniu endospokowemu, które pozwoli na określenie
przyczyny naszych dolegliwości, bądź wykluczy obecność ich źródła w obrębie
błon śluzowych przełyku, żołądka i dwunastnicy.

Przygotowanie do badania jest ważne aby zapewnić jak najlepszy efekt
diagnostyczny, jak również najwyższy stopień bezpieczeństwa podczas
przeprowadzanego zabiegu. Pacjent powinien zostać poinformowany o szeregu
czynności, które to umożliwią. Osoba badana na 6 godzin przed badaniem nie
może spożywać pokarmów ani pić płynów, palić papierosów czy żuć gumy. Zapewni
to optymalne warunki do wykonania procedury. Przewlekle leczeni pacjenci z
niedoborami odporności w przebiegu leczenia immunosupresyjnego bądź choroby
zmniejszającej zdolności obronne organizmu mogą wymagać okołooperacyjnej
profilaktyki antybiotykowej. Należy usunąć z ust protezy zębowe jeżeli są u
chorego obecne. Leki które pacjent pobiera przewlekle (ze względu na chorobę
nadciśnieniową, cukrzycę, zaburzenia syntezy hormonów tarczycy i inne) należy
zaaplikować zgodnie z wcześniejszymi zaleceniami ich stosowania. Wyjątkiem
jest przyjmowanie doustnych antykoagulantów (środków przeciwkrzepliwych np.
Warfin). Jeżeli osoba badana zażywa takie preparaty jedynie profilaktycznie,
to należy odstawić je na 5 dni przed badaniem, natomiast leki nowej generacji
jak na przykład Xarelto 24 godziny przed zabiegiem. Jeśli z kolei leki tego
typu zalecone są przez lekarza, u chorych mających w wywiadzie ciężkie
schorzenia układu naczyniowo-sercowego – mam tu na myśli przebyty zawał,
implantację stentu do naczyń, czy udar niedokrwienny – odstawienie stosowanego
preparatu wiąże sie najczęściej z zastosowaniem heparyn drobnocząsteczkowych i
musi być przeprowadzane pod nadzorem lekarza.

Przerwanie terapii lekami przeciwkrzepliwymi jest szczególnie istotne, gdy
pojawia sie konieczność pobrania wycinka, lub też usunięcia ewentualnych
polipów które wiążą się z ryzykiem krwawienia. Ostatnią kwestią jest pisemna
zgoda chorego na zabieg – niezbędna do jego wykonania.

Podczas wykonywania procedury osoba badana jest całkowicie przytomna. Aby
zmniejszyć nieprzyjemne doznania wynikające z wprowadzania endoskopu do
przełyku lekarz stosuje lek znieczulający w sprayu zmniejszając lub znosząc w
ten sposób odruch wymiotny.

Zachowanie odpowiedniego rytmu oddychania (spokojny, głęboki), umożliwia
dokładniejszą ocenę e n d o s k o p i ś c i e oraz pozwala na łatwiejsze
zniesienie wszelkich n i e d o g o d n o ś c i pacjentowi. Osoba badana
układana jest na lewym boku. Dodatkowo, aby chronić uzębienie oraz endoskop,
zakładany jest ustnik. Badanie trwa stosunkowo krótko, od 10 – 30 minut,
zależnie od umiejętności i doświadczenia endoskopisty jak również warunków
panujących w przewodzie pokarmowym.

Sytuacja jest nieco bardziej skomplikowana jeżeli chodzi o kolonoskopię.
Podobnie do wcześniej opisanego zabiegu również tutaj wprowadzamy do przewodu
pokarmowego giętki wziernik, zakończony kamerą, tym razem jednak przez odbyt.
Zasada działania jest bliźniaczo podobna, inne są jednak warunki od tych
panujących w górnym odcinku przewodu pokarmowego. Kolonoskopię można również
podzielić na diagnostyczną – kiedy naszym celem jest jedynie wizualna ocena
śluzówki okrężnicy oraz końcowego odcinka jelita krętego, oraz terapeutyczną
podczas której możliwa jest resekcja zmian, pobieranie wycinków, poszerzanie
jelita, koagulacja miejsc krwawiących, czy usuwanie ciał obcych. Dzięki tak
szerokiemu zastosowaniu pozwala ona często, podobnie jak gastroskopia, na
uniknięcie zabiegu operacyjnego z otwarciem jamy brzusznej przy minimalnej
ingerencji w ludzkie ciało.

Ważnym wydaje się pytanie: Kiedy powinienem/ mój lekarz powinien, poszerzyć
diagnostykę o badania endoskopowe jelita grubego? Stany takie jak zmiany rytmu
wypróżnień, krwawienie z odbytu, pojawienie się krwi w stolcu, ból
umiejscowiony w podbrzuszu, obecność polipów jelita grubego są wskazaniem
uprawniającym do poddania się temu badaniu. Dodatkowo w Polsce istnieje
Program Badań Przesiewowych dla wczesnego wykrywania raka jelita grubego
(PBP), który jest zadaniem Narodowego Programu Zwalczania Chorób
Nowotoworwych. Inicjatywa ta pozwala na darmowe przesiewowe badanie
kolonoskopowe kobiet i mężczyzn w wieku 55-64 lat, celem którego jest wykrycie
wczesnych, potencjalnie groźnych, lecz wciąż wyleczalnych zmian toczących się
w obrębie jelita grubego. Kryteria wyłączające pacjenta z programu badań
przesiewowych to świeży zawał serca, ciężka niewydolność oddechowa oraz ostra
choroba zapalna jelit. Ponadto z badania przesiewowego dyskwalifikowane są
osoby, które miały wykonane badanie kolonoskopowe w ciągu ostatnich 10 lat.

Niezmiernie ważnym jest przygotowanie pacjenta do zabiegu. Treści kałowe,
naturalnie zalegające w jelicie grubym, skutecznie uniemożliwiają miarodajną
ocenę jego błony śluzowej. Dzień przed planowanym badaniem pacjent może zjeść
lekkostrawne, ubogoresztkowe śniadanie, np. bułkę lub kromkę chleba z masłem,
z serem, jajkiem na twardo, plastrem wędliny oraz popić dowolną ilością
herbaty, kawy bez fusów, klarownego soku czy po prostu wody mineralnej. Około
godziny 13.00-15.00 można spożyć zupę lub krem, po godzinie 15.00 nie można
jeść żadnych posiłków. Dozwolone jest picie klarownych płynów, oraz ssanie
landrynek. W dzień planowanego zabiegu bezwzględnie nie wolno spożywać
pokarmów, do 2 godzin przed procedurą można pić klarowne płyny. Ważnym jest
również odstawienie przez osobę badaną preparatów żelaza, jeżeli takie stosuje
na 4 dni przed badaniem. Należy poinformować lekarza prowadzącego o stosowaniu
wszelkich innych leków, ze szczególnym uwzględnieniem preparatów zaburzających
krzepnięcie krwi (np. Aspiryna, Warfin, Xarelto) i w zależności od powodu ich
przyjmowania zmodyfikować leczenie w okresie około zabiegowym pod nadzorem
lekarskim – o czym była mowa w pierwszej części artykułu dotyczącej
gastroskopii. Podobnie jak w badaniu gastroskopowym u osób z obniżoną
odpornością może zostać zlecona osłonowa antybiotykoterapia.

Bardzo istotnym elementem przygotowania do kolonoskopii jest wspomaganie
naturalnego procesu oczyszczania jelit z obecnej tam treści. Zaleca się
zastosowanie dzień przed planowaną procedurą płynów przeczyszczających (np.
Citra Fleet, Fortrans) które zapewnią odpowiednie warunki do przeprowadzenia
badania. Ponadto u pacjentów z tendencją do zaparć pomocne jest przejście na
treść płynną 3 dni przed planowaną endoskopią. W niektórych ośrodkach zalecane
jest ponadto wykonanie dwóch lewatyw – jednej wieczorem dnia poprzedzającego
badanie, oraz drugiej rano w dniu kolonoskopii. Tak przygotowane jelita
zapewniają maksymalnie dobrą ich ocenę endoskopiście oraz skracają czas
badania dlatego ważnym jest aby z należytą uwagą stosować się do zaleceń
lekarskich. Pamiętać należy, że pacjenci szczególnie narażeni na restrykcje
płynowe (np. osoby z chorobami nerek) powinny przeprowadzać przygotowanie do
badania po konsultacji z lekarzem, w niektórych sytuacjach wymagany jest pobyt
w szpitalu. Ostatnią wymaganą czynnością jest świadoma pisemna zgoda pacjenta
na zabieg.

Kolonoskopię wykonuje się w pozycji leżącej na boku. Podczas badania do
światła jelita poprzez wziernik wprowadzane jest powietrze celem rozszerzenia
jego pętli dla lepszej oceny oraz łatwiejszego manewrowania. Zabieg najlepiej
wykonywać w znieczuleniu ogólnym, niektóre ośrodki natomiast preferują sedację
podczas której utrzymany jest kontakt z pacjentem, jednakże ból odczuwany przy
zachowanej świadomości, spowodowany badaniem może prowadzić do odruchowego
obkurczania ścian jelita co utrudnia ich ocenę. Czas badania waha się
zazwyczaj od 10 do 30 minut co jest zależne od doświadczenia endoskopisty,
celu wykonania kolonoskopii (diagnostyczna/terapeutyczna), oraz przede
wszystkim przygotowania pacjenta do badania.

Endoskopia pozwala na dokładną i obiektywną diagnostykę schorzeń
przebiegających w obrębie przewodu pokarmowego. W niektórych przypadkach daje
również możliwość ich leczenia metodą która jest minimalnie inwazyjna a co za
tym idzie korzystna dla osoby poddającej się badaniu / terapii. Ważne jest
natomiast zrozumienie, iż efekty pracy lekarza w tym zakresie są zależne nie
tylko od jego umiejętności i doświadczenia, ale również w znacznym stopniu od
świadomości i wiedzy pacjenta który bierze czynny udział w procesie
diagnostyczno-leczniczym. Pozwala to na optymalne przygotowanie się do
wykonywanej endoskopii, a co za tym idzie stworzenie jak najlepszych warunków
do przeprowadzenia zabiegu przy obustronnych korzyściach z tego wynikających.